Mỗi dịp cuối năm, các công ty chứng khoán lại lần lượt làm một công việc quen thuộc. Họ công bố báo cáo chiến lược, đưa ra con số mục tiêu và các dự báo cho VN-Index năm sau. Báo chí trích dẫn, nhà đầu tư chúng ta chuyền tay nhau bàn luận. Rồi một năm trôi qua.
Bạn có bao giờ quay lại kiểm tra xem những con số ấy đúng được bao nhiêu không? Tôi đoán là chưa. Mà thật ra, có lẽ sẽ rất ít người làm việc đó.
Nếu chúng ta chịu khó nhìn lại, e rằng sẽ nhận về nhiều thất vọng, bởi chẳng mấy dự đoán trong số đó trở thành sự thật. Vì những người làm báo cáo kém cỏi chăng? Không phải. Họ được đào tạo bài bản, có dữ liệu, có mô hình, có cả một bộ máy phân tích phía sau. Nguyên nhân nằm ở chỗ khác, đó là thị trường trong ngắn hạn vốn dĩ không phải một thứ có thể dự báo một cách đáng tin cậy như chúng ta vẫn nghĩ.
Nhưng điều thú vị hơn, và cũng là điều tôi muốn nói với bạn trong bài viết này, lại nằm ở một câu nghe chừng rất ngược đời, rằng bạn không cần dự báo đúng để kiếm tiền từ thị trường.
Vô lý quá phải không? Bởi chúng ta lớn lên với niềm tin rằng đầu tư giỏi nghĩa là nhìn trước được tương lai, biết đáy ở đâu, đỉnh ở đâu, năm sau ngành nào dẫn sóng. Cả một ngành công nghiệp bình luận tài chính được dựng lên trên niềm tin ấy.
Vậy nhưng, nếu chịu khó quan sát những người thực sự tồn tại lâu và kiếm được tiền một cách bền vững, bạn sẽ nhận ra một bí mật, đó là họ đang chơi một trò chơi khác hẳn với trò chơi mà số đông vẫn nghĩ.
Trong bài viết này, tôi muốn cùng bạn đi qua bốn chặng.
Trước hết là câu hỏi vì sao dự báo thị trường gần như bất khả thi, đến mức ngay cả khi đoán đúng sự kiện, người ta vẫn có thể thua lỗ.
Tiếp đó là cơ sở toán học của việc lợi nhuận không đến từ tỷ lệ đoán đúng, mà đến từ mức lời khi đúng và mức lỗ khi sai.
Chặng thứ ba dành cho những yếu tố thực sự quyết định kết quả đầu tư dài hạn, và may mắn thay, chúng đều nằm trong tầm tay của mỗi chúng ta.
Và cuối cùng, nếu không phải để dự đoán, thì rốt cuộc chúng ta phân tích để làm gì?
1. Trò chơi mà cả những người giỏi nhất cũng thua
Hãy bắt đầu bằng một sự thật không mấy dễ chịu, đó là những người có nhiều thông tin nhất, nhiều nguồn lực nhất, vẫn dự báo thị trường sai một cách đều đặn.
Các chiến lược gia Phố Wall, những người được trả lương hàng triệu đô để mỗi năm đưa ra một con số cho S&P 500, có thành tích mà nếu được chấm điểm nghiêm túc qua nhiều thập kỷ, thì không khá hơn bao nhiêu so với việc lấy mức tăng trung bình lịch sử cộng vào con số hiện tại.
Năm 2008, mấy ai nhìn thấy trước mức sụt giảm của cuộc khủng hoảng kinh tế? Năm 2023, phần lớn các chuyên gia dự báo một năm ảm đạm vì nỗi lo suy thoái, và thị trường Mỹ đáp lại bằng mức tăng hơn 20%.
Ở Việt Nam, câu chuyện cũng chẳng khác là bao. Mấy ai dự báo được VN-Index mất gần một nửa giá trị trong năm 2022? Trong số rất ít người tỏ ra thận trọng từ trước, chúng ta cũng không có cách nào phân biệt được ai đúng nhờ phân tích và ai đúng nhờ may mắn, bởi một lời cảnh báo được lặp lại trong nhiều năm thì thế nào cũng có lúc trùng với một đợt sụt giảm.
Đến đây, tôi muốn mời bạn cùng làm một thí nghiệm nhỏ trong tưởng tượng. Hãy hình dung vào đầu tháng 3 năm 2020, có ai đó nói trước với bạn một cách chính xác rằng một đại dịch toàn cầu sắp bùng phát, kinh tế thế giới sẽ đóng băng, hàng chục triệu người sẽ mất việc trong vài tháng tới. Với thông tin hoàn hảo đến vậy, bạn sẽ làm gì?
Gần như chắc chắn bạn sẽ bán hết cổ phiếu. Và cũng gần như chắc chắn, bạn sẽ đứng ngoài nhìn một trong những nhịp tăng mạnh nhất lịch sử khởi động ngay giữa lúc tin tức còn đang tồi tệ nhất.
Đoán đúng sự kiện mà vẫn thua. Tại sao lại như thế? Bởi thị trường không chỉ phản ánh một sự kiện đơn lẻ theo một logic tuyến tính thông thường. Nó phản ánh khoảng cách giữa sự kiện và những gì đã được kỳ vọng từ trước, cộng thêm dòng tiền, tổng hòa tâm lý của hàng triệu nhà đầu tư, và vô số vòng phản hồi mà không một mô hình nào bao quát nổi.
Vậy phải chăng chúng ta nên kết luận rằng đầu tư hóa ra chỉ là trò may rủi? Không phải vậy. Chính từ điểm này, câu chuyện mới bắt đầu trở nên đáng suy nghĩ hơn.
2. Cơ sở toán học của việc đúng bao nhiêu lần không quan trọng bằng thắng bao nhiêu tiền
Có một câu hỏi tôi thích đặt ra cho những người mới bước vào thị trường, đó là giữa một nhà đầu tư đoán đúng bốn phần mười số lần và một nhà đầu tư đoán đúng bảy phần mười số lần, ai là người kiếm được nhiều tiền hơn? Đa số chọn người thứ hai mà không mấy đắn đo. Có lẽ bạn cũng vừa chọn như vậy? Thế nhưng, câu trả lời đúng phải là chưa đủ dữ kiện.
Kết quả đầu tư chưa bao giờ là hàm số của tỷ lệ dự đoán đúng. Một người đúng 4 trên 10 lần, nhưng mỗi lần đúng thu được lợi nhuận gấp ba lần mỗi lần thua lỗ, sẽ giàu lên đều đặn theo năm tháng.
Người còn lại đúng 7 lần, nhưng thỉnh thoảng lại để một khoản lỗ nuốt trọn thành quả của mười lần thắng, sẽ luôn thua lỗ, trong khi vẫn hoàn toàn có thể tự hào về khả năng phán đoán của mình.
Những nhà đầu tư lớn hiểu điều này bằng xương máu. George Soros từng nói, đại ý, rằng chuyện đúng hay sai không phải điều quan trọng; điều quan trọng là kiếm được bao nhiêu khi đúng và mất bao nhiêu khi sai.
‘It’s not whether you’re right or wrong, but how much money you make when you’re right and how much you lose when you’re wrong’ - George Soros
Stanley Druckenmiller, người cộng sự lâu năm của ông, kể lại rằng bài học lớn nhất ông học được từ Soros là khi có niềm tin đủ lớn và lợi thế đủ rõ thì phải dám đặt cược cho xứng đáng, còn trong phần lớn quãng thời gian còn lại, việc cần làm là giữ cho mọi khoản thua đều nhỏ.
Peter Lynch có một cách nói khác, nhưng cùng bản chất. Người quản lý quỹ Magellan huyền thoại với mức sinh lời khoảng 29%/năm trong suốt mười ba năm đã nói: “Trong nghề này, nếu bạn giỏi, bạn đúng sáu lần trên mười. Bạn sẽ không bao giờ đúng được chín lần trên mười.”
Bí quyết của ông không nằm ở tỷ lệ đúng cao hơn người khác, mà nằm ở chỗ những cổ phiếu đúng của ông có thể tăng năm lần, mười lần, trong khi những cổ phiếu sai nhiều nhất cũng chỉ có thể mất một phần vốn, và ông hiếm khi để chúng đi xa đến thế.
Giới đầu tư gọi hiện tượng này là hiệu ứng Babe Ruth, theo tên huyền thoại bóng chày từng đồng thời giữ kỷ lục về số cú đánh ghi điểm lẫn số lần đánh trượt.
Trong các quỹ đầu tư mạo hiểm, hiệu ứng ấy còn hiện ra dưới dạng cực đoan hơn rất nhiều, khi phần lớn các khoản đầu tư mất trắng, nhưng một vài khoản thắng lớn đủ sức gánh cả danh mục và tạo ra mức sinh lời vượt trội. Những nhà đầu tư mạo hiểm giỏi nhất chưa bao giờ là những người ít sai nhất, mà là những người trả giá rẻ nhất cho các sai lầm và thu về nhiều nhất từ những lần đúng.
Nào, đến đây thì bạn đã đồng ý với tôi chưa? Bạn không kiểm soát một cách chắc chắn được việc mình đúng hay sai trong từng lần cụ thể. Nhưng có một tin vui, đó là bạn kiểm soát được gần như trọn vẹn cái giá phải trả cho mỗi lần sai.
3. Những thứ quyết định kết quả, chúng đều nằm trong tay bạn
Nếu dự báo không phải yếu tố quyết định, vậy điều gì mới quyết định kết quả của một nhà đầu tư? Theo quan sát của tôi, có bốn thứ, và thứ tự của chúng cũng quan trọng không kém.
Thứ nhất, đó là sống sót. Có lẽ câu trả lời này sẽ làm bạn thất vọng. Sống sót ư? Tầm thường vậy sao? Nhưng trong câu trả lời rất bình thường này có một bí mật, đó là lãi kép chỉ làm việc cho những ai còn ở lại trong cuộc chơi, nên đây là điều kiện mà mọi thứ khác phải phụ thuộc vào.
Một khoản lỗ 50% đòi hỏi mức lãi 100% chỉ để trở về điểm xuất phát, và phép toán bất đối xứng ấy giải thích vì sao những nhà đầu tư lão luyện thường ám ảnh với việc tránh thua lỗ lớn hơn là săn tìm lợi nhuận lớn. Thứ giết chết nhà đầu tư chưa bao giờ là việc đoán sai xu hướng; đó là đòn bẩy quá mức, là dồn cả gia sản vào một cổ phiếu, là dùng margin giữa một thị trường đang rơi.
Thứ hai, đó là cách chúng ta phản ứng. Những nghiên cứu về khoảng cách giữa lợi suất của quỹ đầu tư và lợi suất mà nhà đầu tư trong chính quỹ đó nhận được cho thấy một điều lặp đi lặp lại qua nhiều thị trường và nhiều thời kỳ, rằng nhà đầu tư trung bình nhận về ít hơn đáng kể so với tài sản họ nắm giữ, thường là vài điểm phần trăm mỗi năm, chỉ vì họ có xu hướng mua sau khi giá đã tăng và bán sau khi giá đã giảm.
Peter Lynch từng chua chát nhận xét rằng số tiền nhà đầu tư đánh mất trong lúc chuẩn bị đón các đợt điều chỉnh còn lớn hơn số tiền mất trong chính những đợt điều chỉnh ấy.
Thứ ba, đó là phân bổ tài sản và thời gian nắm giữ. Tỷ trọng giữa cổ phiếu, trái phiếu và tiền mặt trong tổng tài sản, cùng với khả năng giữ vững cấu trúc đó qua các chu kỳ thăng trầm, giải thích phần lớn kết quả dài hạn của một nhà đầu tư, nhiều hơn hẳn so với việc chọn đúng mã hay canh đúng thời điểm.
Người kiên nhẫn mua đều đặn một danh mục hợp lý suốt mười lăm năm, kể cả khi việc mua rơi vào những thời điểm tệ nhất, gần như luôn vượt qua người liên tục nhảy ra nhảy vào để né các nhịp giảm. Vì sao vậy? Vì người thứ hai chắc chắn sẽ bỏ lỡ một vài trong số những phiên tăng mạnh nhất, vốn thường xuất hiện ngay sát cạnh những phiên giảm sâu nhất.
Và chỉ đến vị trí thứ tư mới là kỹ năng chọn tài sản tốt với giá hợp lý. Kỹ năng ấy có giá trị thật sự, tôi không hề phủ nhận. Nhưng nó đứng sau ba điều kể trên, bởi một người chọn cổ phiếu ở mức trung bình mà giữ được kỷ luật với ba điều đầu tiên sẽ đi xa hơn một người chọn cổ phiếu giỏi nhưng dùng đòn bẩy, hoảng loạn ở đáy và đặt cược tất cả vào một ý tưởng duy nhất.
Bạn có nhận ra điểm chung của cả bốn yếu tố này không? Không thứ nào trong số chúng đòi hỏi bạn phải biết trước thị trường sẽ đi về đâu. Tất cả đều là những quyết định về cấu trúc và kỷ luật, được đưa ra từ trước, trong những lúc đầu óc và tâm trí chúng ta còn bình tĩnh.
4. Vậy phân tích để làm gì?
Đọc đến đây, có lẽ bạn sẽ thắc mắc rằng nếu không cần đoán đúng, vậy việc đọc báo cáo tài chính, nghiên cứu ngành, theo dõi vĩ mô còn ý nghĩa gì, và liệu có thể bỏ qua hết được không? Câu trả lời là không. Nhưng chúng ta cần định nghĩa lại mục đích của việc phân tích, rằng phân tích không phải để dự đoán, mà để định vị.
Howard Marks có một ý mà tôi rất tâm đắc, đại khái rằng ta không thể dự đoán, nhưng ta có thể chuẩn bị. Người lái xe cẩn thận không hề biết trước tai nạn sẽ xảy ra ở ngã tư nào; anh ta chỉ thắt dây an toàn, giữ khoảng cách và giảm tốc khi trời đổ mưa.
Nhà đầu tư giỏi làm điều tương tự với danh mục của mình. Thay vì cố đoán đỉnh đoán đáy, họ đọc điều kiện của thị trường, xem định giá đang rẻ hay đắt, tâm lý xung quanh đang hưng phấn hay sợ hãi, tín dụng đang dễ dãi hay thắt chặt, rồi điều chỉnh mức độ phòng thủ của danh mục theo những điều kiện ấy.
Khi giá rẻ và xung quanh toàn tiếng thở dài, họ tăng dần vị thế; khi giá đắt và ai cũng hào hứng kể chuyện làm giàu, họ lùi lại. Không phải vì họ biết điều gì sắp xảy ra, mà vì họ hiểu cái giá phải trả cho việc sai vào lúc này đang cao hay thấp.
Phân tích còn nhằm trả lời một câu hỏi nữa, lặng lẽ hơn nhưng quan trọng không kém, đó là chúng ta đang trả mức giá nào cho kịch bản nào. Khi bạn mua một cổ phiếu ở mức định giá đã phản ánh kỳ vọng tăng trưởng ba mươi phần trăm mỗi năm, bạn cần mọi thứ diễn ra gần như hoàn hảo mới không mất tiền. Còn khi bạn mua ở mức định giá phản ánh kỳ vọng gần bằng không, bạn có thể sai kha khá mà vẫn bình yên.
Biên an toàn, khái niệm tưởng như cũ kỹ của Benjamin Graham, thực chất là một cách thừa nhận đầy khiêm tốn rằng mình sẽ còn sai nhiều lần nữa, và vì thế phải mua ở mức giá mà những sai lầm ấy không thể gây chết người.
Nhìn theo góc độ này, phân tích giỏi có lẽ không phải là tạo ra những dự báo chính xác hơn. Nó tạo ra những vị thế mà ở đó, bạn không cần dự báo chính xác vẫn có thể nhận về kết quả tốt.
Lời kết
Có lẽ, nhà đầu tư thành công không phải là người trả lời giỏi câu hỏi “thị trường sẽ đi về đâu”, mà là người đã không còn quá quan trọng câu trả lời ấy nữa. Thay vào đó, có những câu hỏi khác mà bạn nên thực sự có cho mình một câu trả lời rõ ràng.
Thay vì hỏi VN-Index cuối năm sẽ ở bao nhiêu điểm, hãy hỏi xem danh mục của mình chịu đựng được kịch bản xấu đến mức nào mà mình vẫn ngủ ngon và không bị buộc phải bán?
Thay vì hỏi cổ phiếu này có tăng hay không, hãy hỏi xem nếu mình đúng thì được bao nhiêu, nếu sai thì mất bao nhiêu, và mình sẽ nhận ra mình đã sai nhờ vào dấu hiệu nào?
Thay vì hỏi bao giờ nên quay lại thị trường, hãy hỏi xem kỷ luật giải ngân nào sẽ giúp mình mua đều đặn mà không phụ thuộc vào cảm xúc của từng tuần?
Những câu hỏi này kém hấp dẫn hơn hẳn chuyện bàn luận đỉnh đáy. Chúng không giúp chúng ta tỏa sáng trong các cuộc trò chuyện. Nhưng chúng mang một ưu điểm mà mọi lời dự báo không bao giờ có được, đó là câu trả lời nằm trọn trong tay chính chúng ta.
Thị trường rồi sẽ tiếp tục làm điều nó vẫn làm bao lâu nay, luôn luôn gây bất ngờ, đảo chiều vào lúc ít ai ngờ tới, và trừng phạt sự tự tin thái quá của cả hai phe mua và bán.
Bạn không cần thắng thị trường trong trò chơi dự đoán. Điều bạn cần chỉ là xây cho mình một cấu trúc mà trong đó, sự bất định của thị trường làm việc cho bạn thay vì chống lại bạn, nghĩa là thua nhỏ, thắng lớn, ở lại đủ lâu, và để lãi kép hoàn thành nốt phần việc còn lại.
Đoán đúng, xét cho cùng, phần nhiều là may mắn. Không cần đoán đúng mà vẫn thắng, đó mới là kỹ năng.